Η ιστορία του Αγίου Βασίλη είναι ένα μείγμα θρησκευτικών παραδόσεων, λαϊκών θρύλων και σύγχρονων πολιτιστικών στοιχείων που εξελίχθηκαν με την πάροδο των αιώνων. Ο Άγιος Βασίλης είναι γνωστός για την καλοσύνη του, την αγάπη του προς τα παιδιά και τη συνήθεια να φέρνει δώρα τα Χριστούγεννα.
Στη Δύση το πρόσωπο του Santa Claus έχει ταυτιστεί με την ιστορία του Αγίου Νικολάου που φημιζόταν για τη γενναιοδωρία του. Στην ιστορία του Αγίου Νικολάου οι βόρειοι λαοί έχουν προσθέσει στοιχεία των δικών τους παραδόσεων (τάρανδοι, έλκηθρο, άστρο του Βορρά, μεγάλες κάλτσες κλπ.), μια κουλτούρα που τον συνοδεύει μέχρι και σήμερα και δημιούργησε τη σημερινή φιγούρα του Santa Claus με όλα τα χαρακτηριστικά του. Στα ελληνικά δεδομένα, η μετατροπή αυτή φαίνεται να πέρασε στις δεκαετίες του 1950 και του 1960, κυρίως στον αστικό πληθυσμό, από τους Έλληνες μετανάστες που με τις ευχετήριες κάρτες τους εισήγαγαν τον «Δυτικό» Άι-Βασίλη.
Για τους Ορθόδοξους χριστιανούς το αντίστοιχο πρόσωπο είναι ο Μέγας Βασίλειος, ο οποίος έζησε στην Καππαδοκία που αφιέρωσε σχεδόν όλη του τη ζωή στη βοήθεια προς τον συνάνθρωπο και που θεωρείται στην παγκόσμια ιστορία ως ο εμπνευστής, αλλά και πρώτος δημιουργός, της οργανωμένης φιλανθρωπίας. Σύμφωνα με την παράδοση, ο Μέγας Βασίλειος ήταν ψηλόλιγνος, με μαύρα μάτια και γένια όπως και ο Άγιος Νικόλαος ο οποίος στην Ορθόδοξη παράδοση αγιογραφείται ως ισχνός ασπρογένης γέροντας.
΄Αγιος Νικόλαος
Εδώ και χρόνια, οι κάτοικοι της μικρής πόλης Ντέμρε, στη νοτιοδυτική Τουρκία, υποδέχονται παράξενες ορδές πιστών που τους επισκέπτονται κάθε Δεκέμβριο, όταν οι πορτοκαλιές είναι φορτωμένες με φρούτα και ένας παγωμένος άνεμος φυσάει από την πλευρά της Μεσογείου.
Κρατώντας εικόνες και σταυρούς, οι επισκέπτες κατακλύζουν την αρχαία βυζαντινή εκκλησία του Αγίου Νικολάου που βρίσκεται σε αυτή την σχεδόν αποκλειστικά μουσουλμανική πόλη για να προσευχηθούν στον τοπικό άγιο, που σύμφωνα με τη δυτική παράδοση είναι ντυμένος στα κόκκινα, έχει λευκή γενειάδα και για βοηθούς του ταράνδους.
Δεν είναι άλλος από τον Σάντα Κλάους των Αγγλων και των Αμερικανών, τον Περ Νοέλ των Γάλλων, τον Βάιναχτσμαν των Γερμανών που ο θρύλος λέει ότι γεννήθηκε τον 3ο μ.χ. αιώνα στα Μύρα της αρχαίας Λυκίας, στο σημερινό Ντέμρε.
Από νεαρή ηλικία αφιερώθηκε στον ασκητικό βίο. Μέσα σε λίγα μόλις χρόνια κατάφερε να χειροτονηθεί Ηγούμενος της μονής Σιών και να αναγορευτεί σε Αρχιεπίσκοπο Μύρων της Λυκίας.
Από τη θέση πλέον του Αρχιεπισκόπου, ο Νικόλαος ανέπτυξε έντονη φιλανθρωπική δράση. Ωστόσο κατά τους διωγμούς του Αυτοκράτορα Διοκλητιανού κατά των χριστιανών, εξορίστηκε μέχρι την άνοδο του Μ. Κωνσταντίνου, κατά την εποχή του οποίου επανήλθε στη θέση του, όπου παρέμεινε έως και το θάνατό του.
Ο Άγιος Νικόλαος έπεσε σε αφάνεια, τον 16ο αιώνα, όμως, άρχισε να εμφανίζεται στην Ευρώπη η εικόνα ενός ευτυχισμένου ανθρώπου που έφερνε δώρα στα παιδιά.Το όνομα του Αγίου Νικολάου ταξίδεψε και ρίζωσε παντού σε ολόκληρη την Ευρώπη μέσω της διάδοσης του Χριστιανισμού.
.
Έτσι, ανήμερα της γιορτής του, o Saint Nikolaus ή Sint-Nicolaas συχνά παριστάνεται με ιερατική στολή και επισκοπική ράβδο να μοιράζει δώρα στα παιδιά. Μάλιστα, κατά την ολλανδική εκδοχή του, ο Sinter Klaas παρουσιάζεται να έχει σαν βοηθό του και ένα αγόρι από την Αιθιοπία, τον Μαύρο Πητ.
Ανατρέχοντας όμως ακόμα πιο πίσω στους αιώνες και συγκεκριμένα στην περίοδο των προχριστιανικών χρόνων, θα συναντήσουμε τον ασπρογένη Odin, ο οποίος την ίδια περίοδο του χρόνου επισκεπτόταν τα παιδιά με το οχτάποδο άλογό του. Σύμφωνα λοιπόν με τη γερμανική λαογραφία, επειδή το άλογο του Odin πεινούσε, τα παιδιά άφηναν κοντά στο τζάκι τις μπότες τους γεμάτες με άχυρο. Έπειτα, ο Odin θα ευχαριστούσε τα παιδιά, γεμίζοντας τις μπότες τους με δώρα. Με τον εκχριστιανισμό της Γερμανίας ο μύθος του Odin εξασθενεί και με τον καιρό ξεχνιέται χωρίς όμως να ξεχαστούν τα δώρα, οι μπότες και οι κρεμασμένες κάλτσες στο τζάκι.
Την επινόηση του στολισμένου ελάτου τη χρωστάμε κι αυτή στους Γερμανούς, μία ιδέα που φαίνεται να ήρθε στη χώρα μας επί βασιλείας του Βαυαρού Όθωνα το 1833. Το ελληνικό έθιμο, το οποίο αντικατέστησε το έλατο, ήταν το στολισμένο καραβάκι ως φόρος τιμής στον προστάτη των ναυτικών Άγιο Νικόλαο.
Βεβαίως, αν ανατρέξουμε ακόμα πιο πίσω, θα δούμε πως πριν την εξάπλωση του Χριστιανισμού στον ελλαδικό χώρο, κατά την ίδια περίοδο του έτους, οι άνθρωποι απέδιδαν φόρο τιμής στον Ποσειδώνα, θεό της θάλασσας, των νερών και της βλάστησης και προστάτη των ναυτικών και των ψαράδων.
Η έμμεση αυτή εκθεμελίωση των παλαιών παγανιστικών και άλλων εορτών για χάρη των χριστιανικών, πιστώνεται στο βυζαντινό Αυτοκράτορα Μέγα Κωνσταντίνο.
Ο Άι Βασίλης πίνει Coca-Cola
Τις δεκαετίες που ακολούθησαν, η φιγούρα του Άι Βασίλη εμπλουτίστηκε με βοηθούς-ξωτικά, ταράνδους κ.α., προσθήκες που έχουν τις ρίζες τους κυρίως στην γερμανική και σκανδιναβική μυθολογία.
Όμως η φιγούρα του Santa Claus όπως την γνωρίζουμε σήμερα, θα καθιερωνόταν τελικά από την Coca-Cola, όταν οι διαφημιστικές ανάγκες της εταιρείας απαίτησαν τη σύνδεση του αναψυκτικού με τον Χειμώνα και το κρύο, καθώς μέχρι τότε η κατανάλωσή του είχε ταυτιστεί κυρίως με τους θερινούς μήνες.
Έτσι, το 1931 η Coca-Cola ανέθεσε στον εικονογράφο Haddon Sundblom να απεικονίσει τον Saint Nick, μία φιγούρα που ο Sundblom θα ζωγράφιζε για την εταιρεία τα επόμενα 33 χρόνια, χρησιμοποιώντας σαν μοντέλο έναν παχουλό φίλο του.
Και τον 20ο αιώνα, μια διαφήμιση της Coca-Cola βοήθησε να «κατασκευαστεί» ο κάτοικος του Βορείου Πόλου με την άσπρη γενειάδα, που γνωρίζουμε σήμερα.
Γιατί Άι Βασίλης και όχι Άι Νικόλας;
Σε κάποιες περιοχές, όπου επικράτησε η Ορθόδοξη εκδοχή του Χριστιανισμού συναντούμε ένα παράδοξο, κατά το οποίο η περίοδος των Χριστουγέννων συνδέεται, όχι με τον Άγιο Νικόλαο όπως είθισται, αλλά με τον Άγιο Βασίλειο. Ο λόγος για τον οποίο συμβαίνει αυτό είναι μάλλον η μετάβαση από το Ιουλιανό Ημερολόγιο στο Γρηγοριανό.
Σύμφωνα με το Παλαιό, Ιουλιανό Ημερολόγιο, η γιορτή του Αγίου Νικολάου πέφτει στις 19 Δεκεμβρίου, η οποία σχεδόν συμπίπτει χρονικά με το χειμερινό ηλιοστάσιο, ημέρα που στα προχριστιανικά χρόνια ήταν αφιερωμένη στον θεό Ήλιο. Το χειμερινό ηλιοστάσιο, κατά το οποίο έχουμε τη μικρότερη μέρα του χρόνου, δεν έχει σταθερή ημερομηνία, ωστόσο πέφτει πάντα μεταξύ 20 και 23 Δεκεμβρίου.
Με τη μετάβαση στο Νέο Ημερολόγιο το 1924, η γιορτή του Αγίου Νικολάου μετατοπίστηκε πίσω στις 6 Δεκεμβρίου, ενώ το ίδιο συνέβη και με τη γιορτή του Αγίου Βασιλείου (από τις 14 Ιανουαρίου στην 1η Ιανουαρίου). Έτσι, βάσει της ημερομηνίας της γιορτής του, η πιο κοντινή φιγούρα που θα μπορούσε να αντικαταστήσει τον Άι Νικόλα, δεν είναι άλλη από αυτή του Άι Βασίλη.
Ποιός είναι λοιπόν ο πραγματικός Άγιος Βασίλειος ο Μέγας
Ο πανεπιστήμων, για την εποχή του, Άγιος Βασίλειος ήταν επίσκοπος Καισάρειας της Καππαδοκίας, ένας από τους τρεις ιεράρχες και γεννήθηκε το 330 μ.Χ. (σημερινό Kayseri της Τουρκίας.)
Η περιοχή μνημονεύεται για πρώτη φορά από τον Ηρόδοτο και αποτέλεσε πεδίο διαμάχης για πολλούς λαούς, εξαιτίας των πλουσίων κοιτασμάτων της σε χρυσό, ασήμι και χαλκό. Τον 4ο μ.Χ. αιώνα αποτέλεσε το κέντρο του μοναστικού βίου που άνθησε στις βραχώδεις σπηλιές της περιοχής. Η Καισάρεια ήταν επίσης η «πατρίδα» ενός, μετέπειτα πολύ γνωστού και πικάντικου εδέσματος, του παστουρμά.
Δεν καταγόταν από την Λαπωνία, ούτε είχε σχέση με δώρα, με χιόνια και έλκηθρα, όπως λανθασμένα έχει επικρατήσει σήμερα στη συνείδηση του κόσμου.
Αντίθετα, αυτά που κρατάει στα χέρια του είναι «χαρτί και καλαμάρι», ως πολυγραφής συγγραφέας, και όχι χρήματα. Πέθανε μεσήλικας (σε ηλικία 49 ετών), οπότε δεν δικαιώνεται η απεικόνιση του ως ασπρογένη, κατά τα πρότυπα που ξέρουμε σήμερα.
Ο ελληνικός-Ορθόδοξος Άγιος Βασίλης ακολουθεί τα χριστιανικά πρότυπα και ιδεώδη. Ψιλόλιγνος, λιπόσαρκος ως ασκητής, είναι σύμβολο της λιτότητας και της ασκητικής ζωής. Δίνοντας μόνο την ευχή του, αποτρέπει κάθε επιθυμία ή απαίτηση των πιστών προς πλουτισμό.
Ο Άγιος Βασίλης είναι πεζοπόρος, στηρίζεται σε ένα ραβδί, συζητά με όλους ανεξαιρέτως τους ανθρώπους. Δεν έχει σάκο, ούτε κοφίνι. Δε φέρνει δώρα, αλλά συνδέεται με την έναρξη του νέου έτους, καθώς η κοίμησή του, συμπίπτει με την ημέρα εκείνη. Η αγάπη του προς το συνάνθρωπο, η φιλανθρωπία και η κοινωνική του δράση, αποτελούν υπόδειγμα ακόμη και στις μέρες μας.
Ο πραγματικός Άγιος Βασίλειος ίδρυσε τον 4ο αιώνα τη «Βασιλειάδα», ένα πρότυπο κοινωνικό και φιλανθρωπικό σύστημα, με ιδρύματα όπως νοσοκομείο, ορφανοτροφείο, γηροκομείο και ξενώνα για την φροντίδα και την ιατρική περίθαλψη των φτωχών αρρώστων και ξένων.
Τα ιδρύματα πρόσφεραν δωρεάν τις υπηρεσίες τους σε όποιον τις είχε ανάγκη. Το προσωπικό αποτελούσαν εθελοντές που πρόσφεραν την εργασία για το καλό του κοινωνικού συνόλου. Ο ίδιος έδινε πρώτος το παράδειγμα της προσφοράς και πρότρεπε τους πλουσίους να διαθέσουν μέρος του πλούτου τους, για τους αναξιοπαθούντες συνανθρώπους.
Αγιοβασιλόπιτα με το φλουρί.
Στο πνεύμα αυτό της συνεισφοράς των πλουσίων στο κοινό καλό, εντάσσεται και το έθιμο της Αγιοβασιλόπιτας με το φλουρί.
Σύμφωνα με την παράδοση, όταν ο Έπαρχος θέλησε να βλάψει την πόλη της Καισάρειας, ο Μέγας Βασίλειος ζήτησε από τους πλούσιους κατοίκους να μαζέψουν ό,τι χρυσαφικά μπορούσαν, προκειμένου να τα παραδώσει ως «λύτρα» στον επερχόμενο κατακτητή.
Όταν η πόλη γλίτωσε τη λεηλασία, χωρίς να καταβληθούν τα αιτούντα και προκειμένου να επιστραφούν τα τιμαλφή στους άγνωστους δικαιούχους, ο Μέγας Βασίλειος έδωσε εντολή να παρασκευαστούν μικροί άρτοι, εντός των οποίων τοποθέτησε από ένα, των νομισμάτων ή τιμαλφών, και τα διένειμε στους κατοίκους την επομένη του εκκλησιασμού. Στον ιδιοκτήτη κάθε νομίσματος και τιμαλφούς έτυχε εκείνο που είχε προσφέρει, οπότε σε αυτό το περιστατικό, ανάγεται το έθιμο της αγιοβασιλόπιτας.
Η πατρίδα του Αι Βασίλη των Δυτικών
Το υποτιθέμενο, επίσημο χωριό του Santa Claus είναι το Κορβατουντούρι (Korvatunturi) και βρίσκεται μόλις οκτώ χιλιόμετρα βόρεια του Ροβανιέμι της Λαπωνίας, στον Αρκτικό Κύκλο. Κορβατουντούρι σημαίνει «το ύψωμα του αυτιού» (Ear Fell). Επειδή λοιπόν, η περιοχή είχε κάπως το σχήμα του αυτιού, θεωρήθηκε ότι ο Άγιος Βασίλης ζούσε εκεί και «άκουγε» τις επιθυμίες των παιδιών.
Ωστόσο, το Ροβανιέμι θεωρείται πατρίδα του Αϊ-Βασίλη μόλις από τα τέλη του 19ου αιώνα. Καθώς οι θρύλοι γύρω από το πρόσωπο του Santa Claus πλήθαιναν, όλοι ήθελαν να μάθουν πού μένει. Κι επειδή γκρι τάρανδοι ήταν δύσκολο να υπάρξουν στον Βόρειο Πόλο, οι εφημερίδες το 1927 αποκάλυψαν ότι ο Αϊ-Βασίλης μένει στη φινλανδική Λαπωνία. Ο γκρι τάρανδος είναι, άλλωστε, το εθνικό ζώο της Λαπωνίας. Το μυστικό αποκαλύφθηκε σε εκπομπή του φινλανδικού ραδιοφώνου του 1927: ο Santa Claus μένει στο Κορβατουντούρι.
Τα υπόλοιπα τα ανέλαβαν οι εφημερίδες που αναπαρήγαγαν τον μύθο, ενώ η Κόκα Κόλα με τη γνωστή διαφήμιση έβαλε την τελευταία πινελιά: η εικόνα του Santa Claus με την κόκκινη στολή και τη λευκή γενειάδα είναι κατασκευή της Κόκα Κόλα. Τον έφτιαξε έτσι για τη διαφήμιση του δημοφιλούς ποτού το 1931.
Ενώ, λοιπόν, η Κόκα Κόλα χρησιμοποιεί την εικόνα του Santa Claus για να αυξήσει την κατανάλωσή της κατά την χειμερινή περίοδο, μετά από εβδομήντα χρόνια «συνεργασίας» διαπιστώνεται ότι και ο Santa Claus διαδόθηκε χάρη στην Κόκα Κόλα. Η κυρίαρχη εικόνα του Santa Claus πια είναι του συμπαθούς γενειοφόρου ένστολου πάνω στο έλκηθρο να παραδίδει δώρα και να πίνει Κόκα Κόλα.
Τα Χριστούγεννα μάλιστα, κυρίως στις παιδικές και εφηβικές ηλικίες, έγιναν άρρηκτα συνδεδεμένα με την εικόνα αυτή του Άγιου Βασίλη.
Το Κορβατουντούρι, το οποίο καθιερώθηκε ως το χωριό του Άγιου Βασίλη το 1927, άρχισε να αξιοποιείται τουριστικά μόλις στις αρχές του 1980. Καθώς οι υπόλοιπες τουριστικές περιοχές της Φιλανδίας δεν έφερναν αρκετά έσοδα, η Φιλανδική κυβέρνηση αποφάσισε να προωθήσει τον Άγιο Βασίλη.
Χωρίς την ύπαρξη του, η Λαπωνία δε θα είχε καμιά διαφορά με τις υπόλοιπες περιοχές του αρκτικού κύκλου. Με τη δημιουργία του όμως η Λαπωνία απόκτησε ιδιαίτερη τουριστική και οικονομική άξια. Το χωριό προσφέρει στους ενήλικες τη «νοσταλγία» της παιδικότητας, τη «ρομαντικότητα» του να γίνουν και να παραμείνουν παιδιά.
Από την άλλη μεριά τα παιδιά «οπτικοποιούν» τις ιστορίες που έχουν ακούσει για τον Άγιο Βασίλη. Μ’ αυτόν τον τρόπο το χωριό του Άγιου Βασίλη αλλά και ο ίδιος ο Άγιος Βασίλης που ζει σ’ αυτό, δίνουν «σάρκα και οστά» στην αφηρημένη εικόνα των «Χριστουγέννων» και του «Άγιου Βασίλη».
Πηγή
https://www.dogma.gr
https://www.nextdeal.gr
https://www.enallaktiko.gr
https://el.wikipedia.org
